KAPADOKYA
Kapadokya’nın jeolojik yapısı, dünyamızın doğa harikalarından biri olup, doğa’nın iki zıt gücü’nün çatışması sonucu meydana gelmiştir. Bu güçlerden birincisi, Orta Anadolu yanardağlarının sürekli faaliyet halinde bulunduğu ve bölgenin lav, tüf, volkan bombaları gibi volkanik faaliyetlerin bitmesinden sonra başlayan aşınma ve tahrip dönemidir.
Avrupa Alp dağlarına ek olarak, Güney Anadolu Toros dağları da, jeolojik gelişmenin üçüncü
meydana geldi. Bu çatlama ve kırılma döneminde, magma yüzeye çıkarak önce Erciyes, Develi, Melendiz ve Keçiboyduran yanardağlarının oluşmasına neden oldu. Bu yanardağlar çok yoğun indifalardan sonra, Orta Anadolu’da Toroslar’a paralel bir yanardağlar sırası meydana getirdiler. Yanardağların püskürttüğü bu volkanik malzeme, çökmüş bölgelere doğru yavaşça hareket ederek, daha önceden meydana gelmiş olan tepe ve vadileri kaplayarak bölgenin görünümünü bir platoya çevirdi. Rüzgar, yağmur ve nehirler Kapadokya’yı bugünkü görünümüne ulaştıran aşınmaya neden oldular. Bölgenin keskin ısı değişiklikleri içeren iklimi, baharda karın erimesi, bu eşsiz oluşuların meydana gelmesinde etken oldu.
Isı değişiklikleri kayaların çatlamasına, kaya çatlaklarında donan su ise bölünmelere neden oldu. Bununla beraber, en önemli aşınma nedeni yağmur ve nehirler idi. Kızılırmak nehrine katılan Nevşehir ve Damsa çayları ve bunların kolları, Kapadokya’nın ünlü vadilerinin oluşumunda önemli rol oynadılar. Özellikle Nevşehir, Avanos, Ürgüp arasındaki bölge, eski vadi çukurlarını dolduran tüfün kalınlığının bazı yerlerde 100 metreyi bulması nedeniyle bu aşınmadan aşırı şekilde etkilendi. Yağmur suları, platonun düz yüzündeki daha önceden var olan yarıkları takip ederek su yataklarını ve dereleri meydana getirdiler.
Aşınan toprak ve volkanik malzeme, dereler, nehirler tarafından sistematikolarak taşındı. Bazen bu dere ve nehirler çok sert biçimde volkanik toprağı keserek, kimi zaman iki veya daha fazla derenin kesiştiği yerlerde bağımsız tepeler meydana getirdiler.
PERİBACALARI
Kapadokya’ya masalsı bir görünüm kazandıran doğa harikası Peribacaları, milyonlarca yılı kapsayan bir jeolojik oluşum sürecinin sonunda meydana geldi. Dünyada sadece Kapadokya yöresinde görülen Peribacalarının ilginç öyküsü, Orta Anadolu’yu etkileyen volkanik faaliyetlerle başlar. Peribacalarının en güzel örneklerini, kuzeyden Kızılırmak’ın 18 kilometrelik bölümü, doğudan Damsa çayı, batıdan Nevşehir çayı, güneyden ise Oylu ve Kermil Dağları ile çevrelenen ve doğal engellerle çevrilerek korunmuş bulunan 288 km karelik alanda görürüz. Bu volkanik kesimde altta tüfler, üstte ise bazalt ve andezitler bugün sadece bazı kesimlerde görülür. Bu bazaltlar, koniler üzerinde iri bloklar halinde, ya da tüflerin üzerinde iri bloklar halinde, ya da tüflerin üzerinde kornişler oluşturmuş durumda gözükürler. Elverişli yörelerde Peribacaları ilk defa IV. Jeolojik Zaman’daki yağmurlar ve yüzey aşınmasıyla ortaya çıkmışlardır. Bazen yükseklikleri 40 metreye kadar ulaşabilen Peribacaları, konik formdadır ve tepelerinde bazalttan oluşan bir “başlık” vardır. Oluşumun sonunda, Peribacasının başlığın altında kalan boyun kısmı aşınarak incelir ve bu değişim onu koruyan başlığı düşmesine neden olur. Korumasız kalan Peribacası bazen tamamen yok oluncaya kadar aşınmaya maruz kalır. Bu süreç günümüzde de devam etmekte, ihtiyarlamış Peribacalarının yerini yenileri almaktadır. Peribacaları, genelde Ürgüp-Üçhisar-Avanos üçgeni içinde yer alırlar.
